Regisseur M. Night Shyamalan: ‘Ik kan niet geloven in een god die zijn favorieten uitkiest en de rest naar de hel laat lopen’

Doodnormale mensen die buitengewone kwaliteiten hebben, het lijkt het handelsmerk van regisseur M. Night Shyamalan (The Sixth Sense, Unbreakable). In zijn derde film Signs wordt de wereld bedreigd door kwaadaardige buitenaardse wezens en dat confronteert een getormenteerd gezin met oude demonen. Een gesprek over angst, God en huiveringwekkende stiltes.

signs-movie-photos-11
Filmaffiche Signs.

Als in de maïsvelden van voormalig priester Graham Hess (Mel Gibson) in Pennsylvania plots vreemde cirkels opduiken en het verschijnsel mondiaal en van vijandige aard blijkt te zijn, valt het veilige wereldje van zijn gezin – zijn broer Merrill (Joaquin Phoenix) en zijn ietwat verweesde kinderen Morgan (Rory Culkin) en Bo (Abigail Breslin) – in duigen. Wat volgt, is een spannende, ingetogen en bij momenten zelfs grappige film over hoe het gezin de strijd met de zo goed als onzichtbare vijand aanbindt, en hoe het intussen – hey, this is America – zijn eigen demonen onder ogen ziet.

Het succes van The Sixth Sense was overweldigend, Unbreakable deed het ook niet slecht. Hoe groot is de druk als u weet dat de verwachtingen van het publiek zeer hooggespannen zijn?

NIGHT SHYAMALAN: Wanneer ik het scenario schrijf of de film draai, ben ik vrij rustig. Pas als de film in de zalen komt, breekt het koud zweet me uit. Wat als het publiek het einde maar niets vindt? Wat als het meer bloed wil zien? Of wat als mensen alleen maar gaan kijken omdat ze The Sixth Sense zo goed vonden? Die mensen zullen misschien teleurgesteld zijn.

In tegenstelling tot de affiche van Unbreakable staat op die van Signs niet ‘van de maker van The Sixth Sense‘.

SHYAMALAN: Ik heb me daar fel tegen verzet. The Sixth Sense vermelden bij een film die er niets mee te maken heeft, zou pure misleiding zijn. Het enige wat dat zegt, is: ‘Je vond de vorige goed? Wel, hier is hij opnieuw, maar dan anders.’ Zo krijgt een film geen kans. Niemand schiet er iets mee op, en zeker de regisseur niet. Kijk maar naar Robert Zemeckis. Telkens opnieuw worden zijn films aan de man gebracht met ‘van de maker van Back To the Future‘, ‘van de maker van Forrest Gump‘. En wat is het resultaat? Iedereen kent zijn naam en zijn films, maar toch heeft hij geen stem. Dat vind ik erg. Ik word liever geassocieerd met sterke verhalen dan met mijn allereerste succes. Het enige wat mijn films verbindt, is mijn stem. Laat de acteurs het publiek maar trekken. Bruce Willis, Mel Gibson, … Zij zijn de supersterren, het is hun job.

Geesten, superhelden en nu graancirkels en buitenaardse wezens. Paranormale fenomenen zijn blijkbaar uw stokpaardje.

SHYAMALAN: Zo lijkt het wel, maar ik heb nooit gedacht: ‘Hé, laat ik eens iets doen met aliens.’ Ook het dilemma over al dan niet geloven kwam pas later in het schrijfproces. Het eerste beeld dat ik voor me zag, was een grote familie die samen Thanksgiving viert, en dan is plots het einde van de wereld nabij: ‘Iedereen op de grond!’, geroep, geschreeuw, … (lacht) Maar dat is mijn stijl niet. Liever diep ik die personages uit. Een dominee die na de dood van zijn vrouw God afgezworen heeft, zijn jongere broer die een sportcarrière heeft misgelopen, twee kinderen die nooit echt afscheid hebben kunnen nemen van hun moeder. Een familie die bol staat van onuitgesproken verdriet en frustratie, die plots te maken krijgt met onverklaarbare verschijnselen en met afgrijzen merkt dat ze wordt belegerd door vijandige wezens. En die zich verdedigt met wat het leven hen heeft geleerd.

Merrill: The nerds were right.
Merrill: The nerds were right.

Signs appelleert aan de universele angsten van mensen, de film is bij momenten huiveringwekkend. Het lijkt alsof angst een emotie is die u goed kent.

SHYAMALAN: Ik ben een angsthaas. Ik heb lang gedacht dat angst geen negatieve emotie is, eerder een beschermende. Ik heb twee dochters. De oudste is ook snel bang. De jongste is eerder roekeloos, ziet geen gevaar, zodat ze zichzelf voortdurend bezeert. Pas toen ik zag hoe die twee verschillen, realiseerde ik me dat je door angst veel kunt missen in het leven. Dat is jammer. Ik hoop dus dat mijn oudste dochter nog zal veranderen, risico’s durft nemen en haar angsten leert overwinnen. Ik probeer hetzelfde te doen.

Hoezo?

SHYAMALAN: Ik probeer net die dingen te doen die me de stuipen op het lijf jagen, zoals films maken en die aan het publiek laten zien. Je zet jezelf te kijk, er is altijd een kans dat het publiek je werk verschrikkelijk vindt. De allereerste keer dat ik een scenario schreef en het opstuurde naar een agent – ik was pas vijftien – kreeg ik geen reactie. Verschrikkelijk vond ik dat. De jaren daarop kreeg ik telkens nee te horen, tot ik op mijn achttiende een scenario terugkreeg met aantekeningen en verbeteringen. Dat was op zich nog beangstigender, omdat het bewees dat er effectief iemand was die mijn werk gelezen had. Maar het was ook een stimulans om door te gaan.

Wat de film nog spannender maakt, is het gebrek aan muziek. In plaats daarvan horen we geluiden die een aanwezigheid suggereren.

SHYAMALAN: Beangstigend, niet? In de meeste films wordt iets spannends aangekondigd door onheilspellende muziek. In Signs hoor je enkel geluiden: een kraai, messen die tegen elkaar schuren… Je ervaart hetzelfde als de personages: onbehagen.

Het doet denken aan die andere grootmeester van de suspense, Alfred Hitchcock.

SHYAMALAN: Hitchcock is een van mijn grote voorbeelden. Hij kon het publiek puur door suggestie doen beven. Bij het begin van de opnames heb ik de volledige cast en crew uitgenodigd voor een vertoning van The Birds, een film zonder muziek, zodat ze wisten welke richting ik uit wilde met Signs.

Is uw voorliefde voor bizarre plotwendingen ook geïnspireerd op Hitchcock?

SHYAMALAN: Iedereen gaat ervan uit dat ik mijn films rond die wendingen opbouw, maar voor mij zijn ze niet prioritair. Ik wil een einde dat het publiek wat kietelt, iets waar het even over moet nadenken. Daar heb je geen bocht van 180 graden voor nodig. Al heb ik een hekel aan films waarvan je het einde na drie vierde van de film al hebt uitgedokterd. Veel liever laat ik je in de veronderstellingen dat ik linkshandig ben, om dan uit te halen met een stevige rechtse.

U neemt ook altijd zelf een rol voor uw rekening.

SHYAMALAN: Hitchcock verscheen ergens in de massa, als gag eigenlijk. Ik speel mee omdat ik vind dat het noodzakelijk is voor het verhaal.

Morgan: [quoting his new library book about aliens] I think these are stages immediately preceding an attack maneuver. I was wrong. They're hostile. Merrill: It's like War of the Worlds.
Morgan: [quoting his new library book about aliens] I think these are stages immediately preceding an attack maneuver. I was wrong. They’re hostile.
Merrill: It’s like War of the Worlds.

In Signs is uw personage verantwoordelijk voor het familieleed. Hij is de oorzaak van de dood van de moeder, de geliefde, …

SHYAMALAN: Toen ik het verhaal schreef, voelde ik het meeste met hem mee. In een fractie van een seconde maakt hij een fatale fout en ontwricht daarmee een gezin. Hij worstelt daarmee, hij durft de vader nauwelijks onder ogen komen. Dan nadert het einde van de wereld. Zou jij niet proberen nog enkele scheefgegroeide zaken recht te trekken?

Op het gevaar af in clichés te vervallen: de opnames van Signs begonnen twee dagen na de tragedie van 11 september. Heeft dat de film beïnvloed?

SHYAMALAN: Absoluut. De metafoor werd realiteit. Iedereen was geschokt. We zaten allemaal vast in Philadelphia, niemand kon naar huis, het vliegverkeer lag stil. Ik herinner me nog de geladen sfeer toen we op 12 september met de cast het scenario doornamen. Er hing een constante dreiging in de lucht, net als in de film. De vertolkingen zijn er zeker authentieker door geworden. Ben ik daar blij om? Gezien de omstandigheden niet, nee. Je gaat je op zo’n moment toch afvragen of je wel goed bezig bent met je leven. Ik kon daar voor mezelf positief op antwoorden. Ik maakte een film over geloven, omgaan met verlies, mensen die iets vreselijks meemaken en erdoorheen ploeteren. Daar ben ik trots op.

Geloof, of het gebrek eraan, is eigenlijk waar het in Signs om draait. Bent u zelf gelovig?

SHYAMALAN: Ik ben geboren binnen de hindoetraditie, maar in Amerika ging ik naar een katholieke school. Ik geloof wel dat er meer is dan je met het blote oog kunt zien, iets dat mij met een Afrikaans kind en een oude vrouw in Alaska verbindt. Maar een god? Alsof er iets zou bestaan dat mensen in inferieure en superieure groepen verdeelt. Ik kan niet geloven in een god die zijn favoriete mensen zou uitkiezen en de rest naar de hel laat lopen.

En aliens? Is het voor u enkel een dankbaar onderwerp voor een filmverhaal of bent u iemand die ’s nachts de hemel aftuurt op zoek naar buitenaards leven?

SHYAMALAN: Dat niet, maar ik kan moeilijk geloven dat wij het enige leven zouden zijn in het universum. Waarom zou er miljoenen lichtjaren verder geen andere vorm van leven bestaan?

Is Signs voor u het derde deel van een trilogie?

SHYAMALAN: De affiches hangen bij mij thuis naast elkaar, het ziet er zeker uit als een trilogie. Met Signs sluit ik een periode af, zoveel is zeker.

Dus de volgende Shyamalan wordt iets helemaal anders?

SHYAMALAN: Ik vermoed dat ik nog steeds met dezelfde thema’s zal werken, maar misschien sla ik er een andere weg mee in. Misschien neem ik de volgende keer een vrouwelijk hoofdpersonage, dat alleen zou al een totaal andere film opleveren.

Dit interview vond plaats in New York. Het artikel verscheen op 16 oktober 2002 in De Morgen.